Jij blij, de klas blij? Spiegelneuronen in het onderwijs

Jij blij, de klas blij? Spiegelneuronen in het onderwijs

Met de start van het nieuwe schooljaar publiceerde het AD een artikel van Marcel van Herpen  (tips voor de leeraar ken je leerlingen. Begin niet meteen met taal en rekenen) Wat er op neer komt: maak eerst écht contact met kinderen en probeer er daarna pas ‘kennis in te stoppen’. Iedereen zal dit denk ik als een open deur ervaren. Maar wat is nou eigenlijk écht contact? Dat heeft alles te maken met de werking van SPIEGELNEURONEN.

SPIEGELNEURONEN
Spiegelneuronen zijn een klein klompje hersencellen die als functie hebben te voelen wat een ander voelt en daar betekenis aan te geven. Dus je bent gebouwd om te voelen dat een ander chagrijnig of blij is. Je bent gebouwd om aan te voelen of een ander je leuk vindt of je een klap wil geven. Je bent uitgerust om de hele tijd waar te nemen wat een ander voelt. Het punt is dat de meeste mensen dit niet weten en dus niet bewust met emoties van anderen om kunnen gaan.

JE STEMMING UITLENEN
Kinderen zijn van nature goed in het gebruiken van hun spiegelneuronen. Waarom? Omdat het overlevingswaarde heeft om in te voelen. Omdat je daarmee kan borgen dat mensen je lief vinden en voor je zorgen. Maar de werking van de spiegelneuronen moet nog wel worden gefinetuned . En daar heeft het kind volwassenen bij nodig.

Spiegelneuronen zijn bij de geboorte al aangelegd, maar ontwikkelen zich in het contact met de ander. Belangrijk daarbij is dat kinderen door het zenuwstelsel van de ander leren om zelf met emoties om te gaan. Door rust op te pikken, leert het kind wat rust is. Door blijheid op te pikken leert, het wat blijheid is. En als het zelf onrustig is, kan het als het ware even bij jou als volwassene wat kalmte lenen. Op den duur zal het kind daarmee leren om zijn eigen zenuwstelsel te reguleren. Om zelf kalm te worden in tijden van woelige baren. Sommige kinderen hebben het harder nodig dan andere om steeds weer bij volwassenen te tanken. Via het zenuwstelsel van een ouder, een juf of een therapeut als het ware weer even herinnerd te worden aan hoe ze zelf van binnen weer rustig, blij of tevreden kunnen worden.

Stemming werkt besmettelijk, het kind kan nog niet goed onderscheid maken tussen jouw vrolijkheid en die van hem en zal dat wat hij met zijn spiegelneuronen oppakt, ervaren als het zijne. Hoe cool is dat! Dus als jij versterkende emoties ervaart, zal dat het kind versterken! Dat kun je proactief inzetten (in welke stemming ben ik graag, en hoe cool is het dat mijn/een kind dat oppikt?). Maar ook reactief: wat heeft mijn/dit kind nodig nu het bijvoorbeeld boos, verdrietig of onmachtig is?

Op die manier kun je het kind weer bij gevoelens van vertrouwen, rust, lef, kracht etc. brengen. Dat noem ik ‘je zenuwstelsel uitlenen’. Het kind is te boos om nog bij het gevoel van blijdschap of tevredenheid te kunnen komen. Omdat jij dat wel kunt, kan je kind meeliften en daarmee zijn zenuwstelsel kalmeren. En met een gekalmeerd zenuwstelsel kan een kind weer leren, contact maken, uitreiken, dingen onthouden, spelen etc.

VOOR DE HELE GROEP
Als je de werking van spiegelneuronen een beetje onder de knie krijgt, kun je het ook inzetten om stemming en sfeer voor een hele groep te sturen. Kijk en dan wordt het nog interessanter toch? Als JIJ als leerkracht door op een bepaalde manier in je hum te zijn (nieuwsgierig, geconcentreerd, liefdevol, ik noem maar wat stemmingen waar je uit kunt kiezen) en je actief je stemming kunt sturen en daarmee die van een hele klas, dan zou het maar zo kunnen zijn dat het een stuk rustiger om je heen wordt!

LEREN IS STEMMINGSAFHANKELIJK
Want wat bekend is, is dat mensen en kinderen in het bijzonder eigenlijk alleen hun volledige leerpotentieel kunnen aanspreken als er voldoende ontspanning is in het autonome zenuwstelsel. Het autonome zenuwstelsel is dat gedeelte dat reageert op spanning, onveiligheid en onzekerheid. Het is het gedeelte dat het dichtste bij het reptielenbrein staat en de activatie van fight-flight regelt. Kinderen kunnen eigenlijk per definitie niet effectief leren als het fight-flight-systeem geactiveerd is. En de dagelijkse praktijk is dat die activering van een steeds groter deel van een schoolklas aanwezig is. Hoe meer de druk toeneemt in en buiten de klassen en er toenemende aantallen kinderen met extra bagage in de klassen zitten, hoe meer er kennis nodig is van het reguleren van al deze spanning.

HOE LEKKER HET IS OM JE LEKKER TE VOELEN
Ons autonome zenuwstelsel en brein werken eigenlijk nog als in de oertijd. Er hoeft maar iets te gebeuren en we staan op de stand vechten/vluchten of bevriezen. Zodra we daar in komen, zetten we allerlei overlevingsstrategieën in kunnen we eigenlijk niet meer open en vrij reageren, leren, contact maken, met onze emoties en blokkades omgaan. Hoe meer we leren ons autonome zenuwstelsel te reguleren, hoe vrijer we ons voelen om contact te maken en te leren, de volgende kwaliteiten krijgen dan de ruimte:
– Ik ben open naar mezelf en naar anderen toe
– Ik ben nieuwsgierig
– Ik ben beschikbaar om contact te maken
– Ik voel me flexibel in de situatie waar ik in ben
– Ik heb een gevoel van competent zijn
– Ik ben ontspannen en toch alert
– Ik ben op de situatie gepast reactief
– Ik ben in staat om een prestatie te leveren
– Emotioneel voel ik me stabiel ( ik reageer met een emotie die past bij de situatie die zich in het hier en nu voordoet)
– Ik heb keuzes en opties en weet die in te zetten en te gebruiken
– Ik kan om hulp vragen als dat nodig is
– Symptomen die ik heb zijn niet weg ik kan ze hanteren ( dus ik kan ook kiezen iets niet te doen als symptomen te erg zijn)
– Ik herken wanneer ik uit balans ben en weet welke tools ik kan gebruiken om weer in balans te komen.
– Ik ben present “aanwezig”
– Ik heb een houding van progressie en niet van perfectie!

Wat zou het toch een feestje zijn als iedereen in de klas zich zo zou voelen hè! Natuurlijk is dat niet de realiteit, er zijn altijd golven van emotie en gedoe. Maar als je focus meer komt te liggen op de balans in het autonome zenuwstelsel van jezelf en van de kinderen, zul je zien dat er meer leer-gemak gaat ontstaan.

DIT KUN JE LEREN OM BEWUST IN TE ZETTEN

Een van de juffen van onze kinderen is enorm bekwaam in het inzetten van haar autonome zenuwstelsel en in het gebruik maken van spiegelneuronen. En dus heeft ze de reputatie dat als een kind ergens ‘lastig’ is, datzelfde kind in haar klas helemaal opbloeit. Ze weet alleen zelf niet hoe ze dat doet en dat is jammer. Want als je weet hoe je iets doet, kun je het bewuster inzetten, aan anderen leren en er nóg beter in worden!

In al onze opleidingen loopt de werking van het autonome zenuwstelsel als rode draad*. En besteden we dus veel aandacht aan het reguleren van je eigen en andermans zenuwstelsel. EN voor je denkt ‘dat heb ik niet nodig’, we weten dat we eigenlijk allemaal vooral in ons hoofd leven, veel minder aangesloten zijn op ons lichaam en lichaamsbewust zijn dan eigenlijk nodig zou zijn om goed te functioneren. Gek genoeg merken we dat meer kennis (en dat is inderdaad hoofd-werk en niet lichaamswerk) van de werking van het sociaal-emotionele brein, de taal van het lichaam en ontwikkeling van en regulatie van emoties al enorm helpt! Alsof die kennis mensen toestemming geeft om meer naar hun lichaam te gaan luisteren. Maar het geeft vooral inzicht in waarom kinderen reageren zoals ze reageren en wat je als leerkracht kunt doen om ze zich meer kalm en ‘present’ te laten voelen. En eigenlijk is de kern van het verhaal: hoe meer jij als volwassene present bent, je een kalm autonoom zenuwstelsel hebt, je in je lijf bent en niet vooral in je hoofd, je het fundament legt. En dan heb je eigenlijk dubbel winst: jij lekkerder in je vel, ontspannen en meer moeiteloos in je rol als leerkracht is sowieso al lekker lijkt me en ook nog eens een klas die makkelijker meebeweegt en lekker lerend bezig kan zijn. Hoe tof is dat!

NIEUWSGIERIG?

Nieuwsgierig? Kom eens praten met een van onze onderwijs-experts wat onze opleidingen voor jou kunnen betekenen.

*De kennis die we delen is onder meer ontleend aan de Neuropsychologie, Neurofysiologie, Neurobiologie, Lichaamsgerichte (trauma) coaching, Somatic Experience en het Neuro Affactive Relational Model .